ΝΤΟΜΙΝΟ

Καλημέρα σας φίλοι μου!

Σήμερα η ανάρτηση είναι βαθιά προσωπική.
Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου, σκαρώνω ιστορίες. Η πρώτη μου ξεκάθαρη ανάμνηση είναι στο δημοτικό, όπου ο δάσκαλος μας είχε βάλει έκθεση με θέμα "Παραμυθοσαλάτα". Έχω κρατήσει ακόμα αυτούσιο το σχόλιο του στην 7σέλιδη εργασία που του παρέδωσα: "Συγχαρητήρια για την όμορφη πλοκή του παραμυθιού σου, αλλά και την υπομονή σου να γράψεις ένα τόσο μεγάλο παραμύθι!" Και θυμάμαι ακόμα τη χαρά μου!

Έκτοτε, απλά γράφω. Όποτε έχω έμπνευση, χωρίς πρόγραμμα, με μια ιδέα για πλοκή που εξελίσσεται με βάση το τι θέλουν οι ήρωες μου, με μια ιδέα για ποίημα που αναπτύσσεται με βάση την ιστορία που γεννούν μόνες τους οι λέξεις.

Πολλοί από εσάς έχετε παρακολουθήσει την πορεία μου, που άνθισε μέσα από το μπλογκ, τα διηγήματα, τα ποιητικά και λογοτεχνικά δρώμενα, τα συλλογικά έργα. Αποσπάσματα από τα μυθιστορήματα μου τα έχετε ήδη διαβάσει, με στηρίζετε σε κάθε βήμα και ξέρω πως η χαρά μου είναι και δική σας!

Το Ντόμινο είναι το πρώτο μου ολοκληρωμένο μυθιστόρημα. Ξεκίνησα να το γράφω πριν από τουλάχιστον 15 χρόνια. Το έπιανα, το άφηνα, το έπιανα ξανά... ποτέ δεν βιάζομαι όταν γράφω, ξέρω πως όταν είναι έτοιμη η ιστορία να ξεδιπλωθεί, θα το κάνει. Πριν από δύο χρόνια περίπου έγραψα συγκινημένη τη λέξη ΤΕΛΟΣ. Αποχαιρέτησα την Αγγελική, το Μηνά, τη Ρένα, τον Αλέκο και το μικρό Άγγελο, νιώθοντας πως τους είχα δικαιώσει.

Σήμερα, έχω τη χαρά και την τιμή να σας αποκαλύπτω το εξώφυλλο του έντυπου πλέον βιβλίου, από τις Εκδόσεις Συμπαντικές Διαδρομές.
Το ταξίδι του θα αρχίσει επίσημα την Κυριακή 22 Μαρτίου, με την πρεμιέρα του στο Φεστιβάλ Όψεις του Φανταστικού.

Για λεπτομέρειες, μείνετε συντονισμένοι. Θα χαρώ πάρα πολύ αν -όσοι μπορείτε και επιθυμείτε- με τιμήσετε με την παρουσία σας.

ΕΝΑ ΜΥΑΛΟΥΔΑΚΙ ΘΑΥΜΑ

Καλημέρα φίλοι μου καλοί και καλή χρονιά σε όλους!

Το 34ο (!!!) Συμπόσιο Ποίησης της καλής μας Πυργοδέσποινας, ΑΚΑ Αριστέα, είναι γεγονός.

Βάλαμε τα καλά μας και με θέμα το "θαύμα", συγκεραστήκαμε αγάπη, συγκίνηση, γέλιο, δημιουργία, όλα υπό το άγρυπνο βλέμμα και την εξαιρετική φιλοξενία της Αριστέας μας. 

Το δικό μου πόνημα αγαπήθηκε και έφτασε στη δεύτερη θέση, κάτι που ομολογώ με εξέπληξε και ευχαριστώ πολύ όσους το βαθμολογήσατε.

Και του χρόνου να είμαστε καλά να δημιουργούμε παρέα! 

ΕΝΑ ΜΥΑΛΟΥΔΑΚΙ ΘΑΥΜΑ

Η Αριστέα ζήτησε να γράψω για το θαύμα.

Έστυβα το κεφάλι μου, δε μου ερχόταν πράγμα.

"Πάει το χάνω" σκέφτηκα "το γιορτινό συμπόσιο!

Το κράξιμο που έρχεται θα είναι και δημόσιο! 

Έλα βρε μυαλουδάκι μου στείλε καμία ιδέα.

Να τη στεναχωρήσουμε θέλεις την Αριστέα;"

Του κάκου, εκείνο πείσμωσε και έγινε θηρίο.

"Δε θα με κάψεις", μου 'λεγε, "κουκλίτσα μου τελείως!

Δε φτάνει που ολημερίς το αίμα μου το πίνεις 

κι ούτε έναν ύπνο χαλαρό να ξαποστάσω δίνεις,

Δε φτάνει που με ξεπετάς απ' το ένα θέμα στ' άλλο

και δαιδαλώδη με έκανες λαβύρινθο μεγάλο,

που απαιτείς η μνήμη μου να είναι πάντα πένα,

έχεις το θράσος να ζητάς χατίρι άλλο ένα;

Έμπνευση με το στανιό δε γίνεται, καρδιά μου.

Καλά καλά δεν ηρεμώ ούτε στα όνειρα μου.

Κι αφού πια λύσσαξες λοιπόν, άκου τι θα σου πω:

Αν θες να ξέρεις κούκλα μου, το θαύμα είμαι εγώ!"  

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΕ 4 ΠΡΑΞΕΙΣ- Η ΓΙΟΡΤΗ

 Για τη Χριστουγεννιάτικη ιδέα του Γιάννη μας!

                                          "Τα Χριστούγεννα των Ονείρων μου"

Τα παιδιά ξυπνάνε. Το σπίτι μυρίζει ζεστή σοκολάτα. Τα αγουροξυπνημένα προσωπάκια τους, κόκκινα ακόμα από τον ύπνο. Ποδοβολητά από μικρά πατουσάκια στο πάτωμα. Τρέχουν στο σαλόνι. Είμαστε εκεί. Τα φώτα του δέντρου αναμμένα. Ο Δημήτρης πηδάει στην αγκαλιά σου και ανεβαίνει στους ώμους σου. Η Νεφέλη κουρνιάζει στα πόδια μου με το κεφαλάκι της στο στήθος μου. Ο Ηλίας μπουσουλάει ως το σκυλί γελώντας. Τους δίνουμε τα δώρα τους. Το χαλί μοιάζει με πολύχρωμο παζλ από χαρτί περιτυλίγματος και κορδέλες. Ένα κουτί lego για το Δημήτρη, πινέλα-μπογιές-καμβάδες για τη Νεφέλη, μια κουδουνίστρα και μια μπάλα για τον Ηλία.

Περνάς γύρω από τους ώμους μου ένα ζεστό σάλι. Σου χαρίζω το βιβλίο που περίμενες τόσο καιρό να βγει. Τα παιδιά παίζουν στο χαλί, η βαθιά φωνή του Nat King Cole μας εύχεται καλά Χριστούγεννα κι εγώ γέρνω πάνω στον ώμο σου, αναπνέω τη μυρωδιά σου και θαυμάζω τη ζωή που με τόση αγάπη χτίσαμε μαζί. 

-Καλά Χριστούγεννα, αγάπη μου, μου ψιθυρίζεις με ένα γλυκό φιλί στα μαλλιά μου.

-Ω, ναι καρδιά μου! Ναι, είναι!

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΕ 4 ΠΡΑΞΕΙΣ- ΤΟ ΘΑΥΜΑ

 Για το όμορφο Χριστουγεννιάτικο δρώμενο του Γιάννη μας.

Θεός που ήρθε στη γη ένα βράδυ

Αστέρι που φώτισε το δρόμο μας στα χνάρια Του

Υπομονή να βρουμε τη φάτνη που Τον φιλοξενεί

Μαγεία η φύση που Τον προσκυνά

Αγάπη, ο λόγος Του κι η ύπαρξη Του.

Ας μην. ξεχνάμε ποτέ πως ήρθε κοντά μας για να μας θυμίσει πως η αγάπη αξίζει κάθε θυσία.

Ας θυμόμαστε πως κάθε μέρα που περνάει, κάθε νέα ευκαιρία που μας δίνεται, είναι ένα μικρό ή και μεγάλο θαύμα.

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΕ 4 ΠΡΑΞΕΙΣ- Η ΠΡΟΣΜΟΝΗ

 Καλησπέρα σε όλους τους φίλους. Στη δεύτερη φάση του διαδικτυακού δρώμενου "Χριστούγεννα σε 4 πράξεις" μιλάμε για την προσμονή.

Το τζάκι έκαιγε από το πρωί. Τα χριστουγεννιάτικα τραγούδια γέμιζαν το σπίτι και οι μυρωδιές είχαν απλωθεί σα μια κουβέρτα θαλπωρής από την κουζίνα μέχρι τη μικρή αυλή. Η Μαρίνα κι ο Γιώργος φούρνιζαν από την προηγούμενη μέρα. Μελομακάρονα και κουραμπιέδες, χοιρινό με σέλινο, γαλοπούλα με αποξηραμένα δαμάσκηνα και βερίκοκα, ριζότο μανιταριών με κάστανα, κοτόπουλο με πατάτες στο φούρνο, σουφλέ. Και τι δεν είχαν ετοιμάσει! 

Τώρα το τραπέζι ήταν σχεδόν έτοιμο. Το σπίτι διακοσμημένο από άκρη σε άκρη. Τα δίδυμα, ο Στέφανος και η Χαρά έπαιζαν στο χαλί, ενώ η Μαρίνα με το Γιώργο χόρευαν και γελούσαν σα μικρά παιδιά. Ήταν τεράστιος ο ενθουσιασμός και η προσμονή τους. 

Πέντε ολόκληρα χρόνια είχαν περάσει από την τελευταία φορά που ήταν όλοι μαζί. Από εκείνη τη δύσκολη στιγμή, που αναγκάστηκαν να διαλέξουν: τον τόπο τους και την οικογένεια τους ή την πιθανότητα για μια καλύτερη ζωή; Η απόφαση ήταν πολύ δύσκολη για όλους, μα στην πραγματικότητα μονόδρομος. Η ευκαιρία ήταν πολύ μεγάλη για να την αφήσουν να γλιστρήσει από τα χέρια τους. Δεν ήταν μόνο που η εταιρεία τους παρείχε πολύ καλές αποδοχές και υψηλές θέσεις, ήταν που ο Καναδάς παρείχε ένα εκπαιδευτικό σύστημα και μια ποιότητα ζωής για τα παιδιά, που στην πατρίδα τους ούτε να τα ονειρευτούν δεν τολμούσαν. 

Ο Γιώργος έφυγε για το αεροδρόμιο. Η Μαρίνα έμεινε πίσω με τα παιδιά. Πέντε χρόνια μάζευαν χρήματα για να κάνουν στους γονείς και τα αδέρφια τους αυτό το δώρο. Επτά εισιτήρια μετ' επιστροφής. Κόστισαν μια μικρή περιουσία, αλλά χαλάλι τους. Θα έκαναν επιτέλους Χριστούγεννα όπως παλιά. Θα έμεναν μαζί τους μία ολόκληρη εβδομάδα, ευτυχώς το σπίτι τους ήταν αρκετά ευρύχωρο για όλους. Η προσμονή μεγάλωνε όσο η αναμονή διαρκούσε. 

Μα να! Ακούστηκε επιτέλους η γκαραζόπορτα να ανοίγει. Το αυτοκίνητο του Γιώργου κι ένα ακόμα που είχαν νοικιάσει για αυτές τις ημέρες σταμάτησαν στην αυλή. Η Μαρίνα έτρεξε όλο χαρά να τους προϋπαντήσει. Από πίσω κι ο Στέφανος με τη Χαρά. Δευτερόλεπτα αργότερα, το σπιτικό τους είχε γεμίσει χαρούμενες φωνές, γέλια, αγκαλιές και δάκρυα ευτυχίας. Είχε γεμίσει με αγάπη! Ο Γιώργος αγκάλιασε με τρυφερότητα τη γυναίκα του. Όλα στον κόσμο αυτή τη στιγμή ήταν όπως έπρεπε να είναι. Και αυτό ήταν Χριστούγεννα!

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΕ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΠΡΑΞΕΙΣ - Η ΑΝΑΜΝΗΣΗ

Καλησπέρα διαδικτυακοί μου φίλοι! Το πόσο σας ευχαριστώ που κάθε τόσο με ένα δρώμενο με κινητοποιείτε να ξεσκονίσω το μπλογκοσπιτάκι μου δε λέγεται! Νομίζω αν δεν υπήρχαν τα δρώμενά μας, θα είχε πιάσει όχι αράχνες, αλλά κατσαρίδες, φίδια και ποντίκια από την εγκατάλειψη!

Σήμερα έρχομαι για το δρώμενο του Γιάννη μας, με τέσσερις αναρτήσεις για τα Χριστούγεννα.

ΠΡΑΞΗ 1η - Η ΑΝΑΜΝΗΣΗ

Ήταν πάντα όμορφα τα παιδικά μου Χριστούγεννα. Ήταν γεμάτα γλυκά, κεράσματα, επισκέψεις σε συγγενείς, δώρα, τραπέζια. Είχαν μια μαγική προσμονή. Τα πρωινά γεμάτα όμορφα παιδικά προγράμματα στην τηλεόραση και χουζούρεμα κάτω από τις κουβέρτες. Το στόλισμα του δέντρου, τα μελομακάρονα κι οι κουραμπιέδες, τα σοκολατάκια με τη γέμιση λικέρ. Το κλείσιμο του γενικού πάνω στην αλλαγή του χρόνου για να μπει ο Άγιος Βασίλης κρυφά να αφήσει το δώρο. Και πώς πάντα ρε φίλε ο πατέρας μου τα κατάφερνε να σβήσει ο ίδιος το γενικό και σε λιγότερο από ένα λεπτό να έχει βρει το δώρο μου, να το έχει βάλει κάτω από το δέντρο και να έχει επιστρέψει να ανάψει το γενικό! Αυτό ήταν ένα θαύμα από μόνο του! 

Σήμερα θα σας μιλήσω για κάτι πολύ προσωπικό. Ο πατέρας μου κάποια στιγμή έχασε τη δουλειά του και αποφάσισε να ανοίξει μια επιχείρηση δικιά του. Δεν πήγε καθόλου καλά, άλλο να δουλεύεις σαν εμπορικός αντιπρόσωπος και άλλο να έχεις ο ίδιος εμπορική δραστηριότητα, με  όλες τις δυσκολίες και τις υποχρεώσεις που αυτό φέρνει. Βυθίστηκε στα χρέη. Ακάλυπτες επιταγές, αστυνομίες, δικαστήρια, δανεικά... Άγχος, στεναχώρια, γκρίνια, καυγάδες. Ήμουν αρκετά μεγάλη ώστε να καταλαβαίνω ακριβώς τι γινόταν. Η ηρωίδα μάνα μου φρόντισε τα πάντα. Αν και ήταν ξεκάθαρο πως υπήρχε τεράστιο οικονομικό πρόβλημα, δούλευε όλη μέρα κυριολεκτικά για να μη μας λείπει τίποτα. Και κάθε Χριστούγεννα, πέρα από τα δικά μας δώρα, φρόντιζε πάντα να παίρνει δώρα και για τα παιδάκια μιας γειτόνισσας από την Αλβανία, που είχε έρθει τότε πρόσφατα στην Ελλάδα και δεν είχε βοήθεια, καθάριζε σπίτια για να ζήσει και δεν ήταν και πολύ αποδεκτή , όπως πολλοί μετανάστες τότε. Και κάπως έτσι, χωρίς πολλά λόγια μάθαμε ότι πλούσιος δεν είναι αυτός που έχει, αλλά αυτός που δίνει.

Θυμάμαι μια χρονιά, έχοντας καταλάβει πλέον ότι τα δώρα του Αγίου Βασίλη τα έφερναν οι γονείς, ήθελα να ζητήσω από τον πατέρα μου ένα δώρο έκπληξη που να είναι κάτω από το δέντρο από εκείνον προσωπικά. Αλλά τι να του ζητήσω, που ήταν κυριολεκτικά άφραγκος; Σκέφτηκα και σκέφτηκα και του είπα "Μπαμπά, θέλω να βρω μια έκπληξη από σένα κάτω από το δέντρο. Ό,τι πιο φτηνό μπορείς να φανταστείς, ας είναι μια πλαστική μπάλα, ένα μολύβι, οτιδήποτε, αρκεί να είναι από εσένα και να είναι έκπληξη".

Προσπάθησε ο καημένος. Πήγε πήρε μια πλαστική ρουλέτα, από αυτές τις μικρές που πουλάνε συχνά στα παζάρια ή τις λαϊκές, που θα στοίχιζε τότε περίπου 100 δραχμές (ναι τόσο παλιά, είμαι θείτσα νταξ;). Την τύλιξε λοιπόν σε ένα περιτύλιγμα και την έβαλε κάτω από το δέντρο. Έλα όμως που δεν ήξερε να τυλίγει και έτσι έκανε μπαμ από το περίγραμμα τι υπήρχε μέσα; Έτσι και χρήματα ξόδεψε και τελικά εγώ δεν πήρα την έκπληξη που ήθελα. Φυσικά, δεν του είπα ποτέ ότι ήξερα μέρες πριν τι μου είχε πάρει και όταν μου το έδωσε έκανα την έκπληκτη και ανήξερη. Και πραγματικά, αυτή τη μικρή ρουλέτα την είχα χρόνια ολόκληρα και γέμιζα πολλές φορές ώρες μοναχικές που δεν είχα τι να κάνω. Κι είχε πάντα ιδιαίτερη αξία για εμένα.

Όσο το σκέφτομαι, τόσο μου έρχονται κι άλλες αναμνήσεις στο μυαλό και όσο μεγαλώνω τόσο πιο πολύτιμες τις νιώθω και λυπάμαι που η καθημερινότητα κι ο διαρκής αγώνας μας εμποδίζει να δώσουμε τις ίδιες στα παιδιά μας, αλλά έστω ας το προσπαθούμε!

Πεταλουδένια φιλιά σε όλους!

ΕΝΑ ΜΙΚΡΟ ΠΕΙΡΑΜΑ-ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

 Καλημέρα σας! 

Χτες ξεκίνησα ένα πείραμα, μικρής φυσικά εμβέλειας, για να δω αν η ΑΙ μπορεί να γίνει αντιληπτή σε σύγκριση με ένα ανθρώπινο δημιουργημα. Τα αποτελέσματα ήταν αρκετά ενδιαφέροντα και ευχαριστώ πολύ όσους μπήκαν στον κόπο να συμμετάσχουν. Πάμε να δούμε λοιπόν τα αποτελέσματα.

-Συμμετείχαν 11 αναγνώστες στο blog και 1 στο Facebook.

- Στη συντριπτική τους πλειοψηφία, οι αναγνώστες αναγνώρισαν την ανθρώπινη γραφή. 10/12 συμμετέχοντες αποφάσισαν πως το ΠΡΩΤΟ ποίημα πρέπει να είναι το δικό μου και είχαν δίκιο (Τίτλος: ΣΑΝ ΟΝΕΙΡΟ). 

-Τα σχόλιά σας ανέδειξαν ως βασικά στοιχεία την έλλειψη συναισθηματικής φόρτισης στο δεύτερο ποίημα, τις πολύ μικρές και κοφτές του προτάσεις, την έλλειψη λυρισμόύ.

-Παρατηρήθηκε ωστόσο δυσκολία στην αναγνώριση και πολλοί είπατε ότι χρειάστηκε δύο, τρεις ή και περισσότερες αναγνώσεις για να καταλήξετε σε κάποιο συμπέρασμα. 

Το πιο παράξενο από όλα όμως σας το άφησα για το τέλος. Έδωσα τα δύο ποιήματα στο Chatgpt, του είπα ότι το ένα είναι ανθρώπινο και το άλλο γραμμένο από την ΑΙ και του ζήτησα να μου πει αν μπορεί να καταλάβει ποιο είναι ποιο. Σας παραθέτω screenshots με τη συνομιλία μας.

Όπως θα είδατε, το ίδιο το ΑΙ ΔΕΝ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΕ τη γραφή με τεχνητή νοημοσύνη, κοινώς, ξεγελάστηκε και τη θεώρησε πιο ανθρώπινη από την πραγματικά ανθρώπινη. Αυτό, κατά την άποψη μου, ίσως οφείλεται στο ότι δεν είναι προγραμματισμένο να αναγνωρίζει την ΑΙ. Παρόλα αυτά, όταν του αποκάλυψα πως έκανε λάθος, μου έκανε τα παρακάτω σχόλια.

Κατά την άποψη μου, η ΑΙ είναι ακόμα σε πολύ βρεφικό στάδιο και δεν μπορεί ούτε να αξιολογήσει κάτι σωστά ούτε φυσικά να εκφραστεί με τρόπο που δεν είναι ξύλινος. Δεν αποκλείεται ωστόσο στο μέλλον να εξελιχθεί τόσο ώστε να μπορεί.

Σαν τελευταία παρατήρηση, θα ήθελα να σκεφτείτε δύο πράγματα και όποιος έχει τη διάθεση να μου απαντήσει στα σχόλια.

Πρώτον, αν δεν είχε προηγηθεί όλη η συζήτηση για την ΑΙ στη λογοτεχνία και τα σημάδια γραφής που μας βοηθάνε να την αναγνωρίσουμε, θα είχατε παρατηρήσει όσα παρατηρήσατε στα δύο ποιήματα;

Δεύτερον, αν σας είχα δώσει μόνο το δεύτερο ποίημα, αυτό που γράφτηκε με ΑΙ, θα είχατε. παρατηρήσει ότι η γραφή είναι παράξενη και χωρίς συναίσθημα, θα είχατε υποπτευθεί πως, αν όχι εξ ολοκλήρου γραμμένο με ΑΙ, είχε τουλάχιστον χρησιμοποιηθεί η βοήθεια του για τη δημιουργία του;

Οι δικές μου σκέψεις είναι ανάμεικτες. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι από εσάς είστε εξοικειωμένοι με τη γραφή μου, 2 δεκαετίες σχεδόν μετράει το μπλογκ, έχετε παρακολουθήσει ενδεχομένως και την εξέλιξη της μέσα στο χρόνο. Το ίδιο κι εγώ με τη γραφή πολλών από εσάς. Επομένως, μια μεγάλη αλλαγή λογικό είναι να γίνει αντιληπτή. 

Από την άλλη, επειδή ακριβώς είμαστε τόσα χρόνια συμπορευόμενοι, έχει χτιστεί ανάμεσά μας μια εμπιστοσύνη, μια σχέση πιο προσωπική από την απλή συνύπαρξη στο διαδίκτυο. Θα ήταν επομένως δύσκολο να φανταστούμε, στην αρχή έστω, ότι κάποιος από εμάς θα άρχιζε ξαφνικά να χρησιμοποιεί ΑΙ αντί να παρουσιάζει κάτι εξ ολοκλήρου δικό του. 

Αν όμως πρόκειται για γραφή κάποιου με τον οποίο δεν είμαστε εξοικειωμένοι, πόσο εύκολα άραγε θα ξεγελαστούμε και θα πιστέψουμε πως ένα ΑΙ κείμενο είναι δικό του; Εγώ νομίζω είναι αρκετά πιθανό, τουλάχιστον για ένα όχι και τόσο έμπειρο μάτι.

Και κάπου εδώ έρχεται η ερώτηση, είναι η χρήση ΑΙ προδοσία της εμπιστοσύνης μας; Από την άλλη, αν έχω στο μυαλό μου κάτι πολύ συγκεκριμένο, αλλά δεν μπορώ να το αποδώσω όπως ακριβώς το φαντάζομαι είτε λόγω έλλειψης χρόνου είτε επειδή έχω κολλήσει, είναι τόσο κακό να το δώσω σαν ιδέα στο ΑΙ να μου το φτιάξει; Στην τελική, η σύλληψη, η ιδέα, το στυλ, είναι δικά μου, μόνο η τελική εκτέλεση είναι του ΑΙ. Ως ποιο σημείο είναι τελικά ηθικά σωστή η παρεμβολή του; Μήπως οφείλω να ενημερώσω τον αναγνώστη μου ότι χρησιμοποίησα ΑΙ ή αυτό θα με κάνει να φανώ ανάξιος; 

Είναι πολλά τα ερωτήματα, όπως πάντα συμβαίνει με κάθε τι καινούργιο, κάθε επιστημονική πρόοδο και εξέλιξη που θέτει την ηθική μας σε δίλημμα. Το όριο είναι πάντα το ζητούμενο, μα είναι και το πιο δύσκολο να τεθεί, καθώς δεν υπάρχουν κανόνες και προϋποθέσεις και το ορίζει τελικά ο καθένας μόνος του, με βάση τις αξίες του, αλλά και τις εκάστοτε ανάγκες του.

Η πρόοδος είναι πάντα επιθυμητή, με όλους τους κινδύνους που αυτή ενέχει. Στο τέλος της μέρας όμως, καθένας μας κάνει τις επιλογές του και πορεύεται με αυτές.